News of Tartışma

BİLİM ve BİLİMSELLİK (17)
‘Zamanın Ruhu’nun bir toplumun belli bir dönemde, kişisel biçem (style) ve tarzları etkileyen atmosfer diye tanımlanmasına karşı olduğumuzu, bunun ancak ‘zamane’ olarak adlandırılabileceğini söyleyegeldik.
Çünkü, ‘zamanın ruhu’nda, belirleyici olan ‘toplumsal istek’ ya da toplumsal haslet (respiration)tir.
Bir döneme damgasını vuran çağdaş beklentiler de denilebilir.
Sözgelimi 20nci yüzyılın başındaki, ‘emperyalizm ve ulusal kurtuluş mücadeleleri’ o dönemin ‘ruh’unu göstermektedir.
Tıpkı ondan öceki dönemde yine ‘ulusal’, ‘genç-türk’, ‘genç-slav’ vb ‘gençlik hareketleri’ birer ‘toplumsal istek’ ...

BİLİM ve BİLİMSELLİK (16)
Gördük ki, ‘zamanın ruhu’ndan (zeitgeist), ‘halkın ruhu’na (volkgeist) ve oradan da ‘dünyanın ruhu’ ya da ‘paradigma’ya (weltgeist) giden karmaşık bir ‘ruh hali’ sözkonusudur.
Hatta Avusturyalı ekonomist Joseph Schumpeter (1883-1950) bu deyimi ‘ekonomik davranış’ların kökenine değin genişletmektedir.
Ki, buradan ‘kapitalizmin ruhu’ ve büyük olasılıkla Schumpeter’ci ‘keşif’lere gidebilmektedir.
Geçerken ‘moda’nın da bu bağlamda ele alınması gerektiğinin altını çizelim.
Ancak, biz bizim ‘Milad’cı ‘sosyal bilimciler’e döner ve ‘Ulusal Devlet’ kavramının kökenlerine inecek olursak, ‘zamanın ...

BİLİM ve BİLİMSELLİK (15)
Bu yazı dizimize, anımsanacaktır, Türkiye’de ‘Sosyal Bilim Ödülü’ kazanmış ‘Milada Dönüş: Ulus-Devletten Devlet-Ulusa’ başlıklı çalışma üzerine başladık.
Ve çok iddialı biçimde, Türkiye’deki ‘sosyal bilimci’lerin, ‘bilim’ şöyle dursun ‘bilimsel’liklerinin de tartışmalı olduğunu ortaya koymaya çalışacağımızı belirttik.
Doğaldır ki, bu yazı dizisi uzun süreli olacaktı ve belli bir ‘plan’ dahilinde olamayacaktı.
Çünkü, günlük ‘köşe yazısı’ biçiminde olacak, ve yeri geldiğinde ‘güncel’e ilişkin göndermelerde bulunacaktı.
Ancak, beklenildiği üzere, yazıların belli bir ‘sistematik’ içermediğine ilişkin ...

BİLİM ve BİLİMSELLİK (XIV)
Yöntem Üzerine
‘Klasik bilim’ her yeni ‘bilim’in öncüsü olmuştur.
Yani her yeni ‘bilim’ bir öncekinin ötesinde, ilerisinde ve üstünde konumlanmaktadır.
Burada Marx’ın her yeni sistemin bir öncekinin ilerisinde ve üstünde yer alacağı tezi anımsatılabilir.
1962’de yazılıp 1970’de yeniden gözden geçirilerek yayımlanan Thomas Samuel Kuhn’un Bilimsel Devrimlerin Yapısı (La Structure des Révolutions Scientifiques) başlıklı çalışması da anımsanmalıdır.
T.S. Khun ile birlikte bilimsel yazına ‘paradigma’ diye bir kavramın yerleştiğini de anımsayalım.
Paradigma değişikliği, ...

BİLİM ve BİLİMSELLİK (XIII)
Edgar Morin, Yöntem (La méthode) başlıklı altı ciltlik denemesinde, “her geçen gün daha iyi görüyorum ki, belli bir zaman dilimi içinde, bilim, politika ve ideoloji üçgeninde, bu üçlüden biri diğer ikisi üzerinde baskın olmaktadır” demekte (*).
Şu koşulla ki, eğer bu ayırım görünmez bir biçim almışsa..
Demek ki, bu üçlüden hangisinin hangi dönemde diğer ikisi üzerinde baskın olduğunun açığa çıkarılması gerekmektedir.
Bu da, ancak denemenin başlığından anlaşılacağı üzere, belli bir ‘yöntem’le ...

BİLİM ve BİLİMSELLİK (XII)
‘Sistem’, ‘yapı’ ve ‘çelişki’ bağlamında ‘çelişki’nin marksist keşfi, insan ve toplumsal bilimlerini doğa bilimlerine yaklaştırmıştır dedik.
Bu, bilimde ‘idealizm’e yer olmadığı ve ancak ‘maddeci’ olunabileceğinin de kanıtlanmış olması demektir.
Karikatürize edilmiş bir örnek olarak, denilebilir ki; dinozorlar ‘iç çelişki’lerinin yanısıra iklim ve doğa koşulları gibi ‘dış yapı’ların etkisiyle yok olmuşlardır.
Toplumsal gelişme alanında, Türkiye’de bir ara çokça dillendirilen ‘iç dinamik/dış dinamik’ çözümlemeleri de bu bağlamda ele alınamakta idiler denilebilir.
Demek ki, ...

BİLİM ve BİLİMSELLİK (XI)
Böylece Marx’ta bir ‘sistem’den diğerine geçişin (evrim/devrim) ‘yapı’lar arası uyum/uyumsuzluk sonucu olduğunu görmüş bulunuyoruz.
Yani hem ‘yapı’ların iç çelişkileri ve hem de alt-yapı ile üst-yapı arasındaki ‘çelişki’ bu tarihsel devinimi sağlamaktadır.
Bir başka deyişle, Marx’ın gençlik yıllarında tezlerini dayandırdığı ‘insanlık’ (humanisme) kavramının yerine ‘bilimsel’ bir temel bulduğu söylenebilecektir.
Demek ki, kendinden önceki ‘tarihsel belirleyicilik’ yerine, ‘bilimsel’ bir tarihsel belirleyicilik ileri sürülmüş olmaktadır: her yeni sistem bir öncekine göre ‘ileri’ ya da ...

BİLİM ve BİLİMSELLİK (X)
‘Üretim ilişkileri’ ile ‘üretim güçleri’ arasındaki çelişki temel çelişkidir dedik.
Bu iki ‘yapı’ arasında hem ‘uyum’ ve hem de bir ‘uyumsuzluk’ vardır yine de.
Daha doğrusu, ‘üretim güçleri’ndeki gelişmeler, belli bir dönem için ‘uyum’u hazmetseler de, gelişmenin belli bir aşamasında artık ‘uyumsuzluk’ başgösterecektir.
Örnekse, feodal toplum aşamasında kapitalist ilişkiler başlangıçta ‘gelişme’ye yol açsalar ve feodal ilişkilerle belli bir ‘uyum’ gösterseler de, gelişmenin belli bir aşamasında artık ‘feodalizm’i taşıyamaz hale gelirler ve ...

BİLİM ve BİLİMSELLİK (IX)
Bir ‘üretim tarzı’, ‘üretim ilişkileri’nin yapısı ile ‘üretim güçleri’nin yapısının bileşimiden (combinaison) oluşuyor dedik.
Üretim ilişkileri, üretim araçlarının ‘mülkiyet’ine dayalı ‘toplumsal sınıf’ ‘yapı’sına gönderme yapmaktadır.
Üretim güçleri ise, doğal kaynaklar, hammadeler, araç gereç ve ‘işgücü’nün özgül bir teknolojik ‘yapı’sına gönderme yapmaktadır.
Neresinden bakılırsa bakılsın, bu iki ‘yapı’ arasında bir ‘çelişki’nin olduğu görülecektir.
Ve yine her ‘yapı’nın kendi içlerinde de bir ‘çelişki’nin olduğu söylenebilecektir.
Ancak bu ‘çelişki’lerin ele alınışı ‘eşzamanlı’ (synchronie) ya ...

BİLİM ve BİLİMSELLİK (VIII)
‘Görünürdeki yapı’lar (représentation) ile onun gizli kalan ‘gerçek yapı’sı (structure) arasındaki çelişki, Hegelci yaklaşımda olduğu gibi ‘bilinç’e çıkarılmaz.
O toplumsal ilişkilerin kendisinde ortaya çıkar.
Yani toplumsal ilişkilere içkindir ve Lévi-Strauss’un deyimiyle ‘bilinçdışı’ ya da ‘üstbilinç’in (supraconscience)in bir tezahürüdür.
Öte yandan bilme, Fransızca’da co-naissance sözcüğüyle karşılanıyor. Yani, yaşayan varlık kendisiyle birlikte bir doğuma (naissance) yol açıyor ; kendisi bir tinsel ya da özdeksel bir ‘nesne’ yaratmış oluyor ; buna onu tanıması, bilmesi ...